Μέρος πρώτο: τι είναι και πώς λειτουργεί η διαταραχή:

Η λέξη «ψυχαναγκασμός» και «ψυχαναγκαστικός», χρησιμοποιείται και ακούγεται αρκετά συχνά στην καθημερινότητα, πολλές φορές όμως δεν αντικατοπτρίζει την σωστή έννοια. Συνήθως φέρει τη σημασία του να είναι κάποιος πολύ τακτικός και οργανωμένος ή να έχει «μανία» με την καθαριότητα ή να ελέγχει τις πόρτες και τους διακόπτες και παρ’ότι αυτές οι ερμηνείες δεν απέχουν από την πραγματικότητα, οι ψυχαναγκασμοί δεν περιορίζονται μόνο εκεί.

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή λοιπόν και να προσπαθήσουμε να ορίσουμε και να εξηγήσουμε τους ψυχαναγκασμούς και τα τριγύρω τους χαρακτηριστικά.

Οι ψυχαναγκασμοί, συνήθως εμφανίζονται στα πλαίσια τη Ψυχαναγκαστικής Καταναγκαστικής Διαταραχής (ή Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή), η οποία ανήκει στην κατηγορία των Αγχωδών Διαταραχών. Η Ψυχαναγκαστική Καταναγκαστική Διαταραχή (ΨΚΔ στο εξής), ως βασικά της χαρακτηριστικά, περιλαμβάνει όπως προδίδει και το όνομα, ψυχαναγκασμούς και καταναγκασμούς.

Οι ψυχαναγκασμοί, είναι επίμονες, επαναλαμβανόμενες, ανεπιθύμητες σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις, στις οποίες δεν έχουμε έλεγχο, και οι καταναγκασμοί είναι «τελετουργικές» συμπεριφορές, που έχουν ως στόχο να μειώσουν το άγχος και τη δυσφορία που δημιουργούν οι ψυχαναγκασμοί. Οι καταναγκασμοί, μπορεί να είναι πρακτικοί, δηλαδή συμπεριφορές που κάνουμε με το σώμα μας (π.χ. πλύσιμο ή καθάρισμα), καθώς επίσης και νοητικοί ή κρυφοί, όπως υπερβολική ανάλυση των σκέψεων, προσπάθειες εξουδετέρωσης της σκέψης, αναζήτηση καθησυχασμού.

Στην πραγματικότητα, όλοι έχουμε ανεπιθύμητες σκέψεις και τελετουργικές συμπεριφορές, που μας βοηθάν να κερδίζουμε χρόνο στην καθημερινότητά μας. Όταν όμως η διαχείριση των σκέψεων και των συμπεριφορών αυτών αρχίζει και δημιουργεί έντονο άγχος, εμποδίζει την καθημερινή λειτουργικότητά μας, μας κλέβει αρκετό χρόνο και στερεί την απόλαυση των καθημερινών στιγμών, των σχέσεων, της δουλειάς, της διασκέδασης, τότε η κατάσταση αποκτά χαρακτήρα διαταραχής.

Η ΨΚΔ, εμφανίζεται στο 2,3% του πληθυσμού περίπου, αν και θεωρείται οτι το πραγματικό ποσοστό είναι μεγαλύτερο. Είναι μία δύσκολη και εξαιρετικά επώδυνη διαταραχή, που μπορεί να προκαλέσει πολλά προβλήματα στη ζωή των ατόμων που πάσχουν από αυτή. Αυτό που βιώνουν, είναι συχνό, υπερβολικό πολλές φορές άγχος και δυσφορία, με τις σκέψεις να μοιάζουν καρφωμένες στο μυαλό και να αρνούνται να φύγουν. Κι έτσι, καταφεύγουν στο να κάνουν καταναγκαστικές συμπεριφορές, οι οποίες παρέχουν ανακούφιση ως ένα βαθμό, αλλά μπορεί να φτάσουν σε σημείο να απαιτούν ενασχόληση με αυτές για πολλές ώρες κάθε μέρα, κάτι που καταλήγει να γίνεται πραγματικά βασανιστικό. Συχνά με την ΨΚΔ, συνυπάρχει κατάθλιψη, αυτοκτονικές σκέψεις, άλλες αγχώδεις διαταραχες (πανικός, κοινωνική φοβία, γενικευμένη αγχώδης διαταραχη, κ.λ.π.). Πολλές φορές τα άτομα που βιώνουν τη διαταραχή, νιώθουν οτι απειλείται το αίσθημα ταυτότητάς τους, ειδικά σε περιπτώσεις που οι ψυχαναγκασμοί έχουν σαν περιεχόμενο κάτι εντελώς ξένο σε σχέση με το άτομο (π.χ. στις περιπτώσεις των θρησκευτικών ή σεξουαλικών ψυχαναγκασμών). Επίσης, είναι συχνή η πεποίθηση οτι κανείς δεν μπορεί να βοηθήσει και θα είναι αναγκασμένα να ζήσουν την υπόλοιπη ζωή τους έτσι, κάτι που όπως θα δούμε παρακάτω δεν ισχύει.

Το περιεχόμενο των θεμάτων που μπορεί να απασχολούν ένα άτομο με ΨΚΔ, είναι ποικίλο, γι’αυτό πριν εμβαθύνουμε στην ΨΚΔ, ας δούμε μερικά από τα πιο συχνά εμφανιζόμενα μοτίβα:

• Ψυχαναγκασμοί μόλυνσης – μετάδοσης: Φόβοι για μόλυνση από μικρόβια, ιούς, βακτηρίδια, χημικά και άλλα μολυσματικά υλικά. Συχνοί καταναγκασμοί: υπερβολικό πλύσιμο, συχνό και πολύωρο μπάνιο, αποφυγή καταστάσεων και μερών που ενεργοποιούν τους φόβους, συχνή αναζήτηση καθησυχασμού από οικείους και ειδικούς οτι δεν υπάρχει κίνδυνος μόλυνσης
• Ψυχαναγκασμοί τάξης/ελέγχου: Φόβοι οτι δεν θα μπορέσουμε να αντέξουμε κάποια συναισθήματα, παρορμήσεις να υπάρχει συγκεκριμένη τάξη και σειρά στα αντικείμενα. Συχνοί καταναγκασμοί: Επαναλήψεις σε καθημερινές δραστηριότητες, τακτοποίηση και ταξινόμηση αντικειμένων, πολλές επαναλήψεις και έλεγχοι σε γραπτά μας, αποφυγή υποχρεώσεων.
• Ψυχαναγκασμοί βίας / καταστροφής: Φόβοι οτι μπορεί να κάνουμε κάτι βίαιο, να επιτεθούμε σε κάποιον προκαλώντας του ζημιά, ανησυχία μήπως «τρελαθούμε» και σκοτώσουμε ή τραυματίσουμε κάποιον, επαναλαμβανόμενες εικόνες βίας, φόβοι μήπως κατα λάθος προκαλέσουμε μία ανεπανόρθωτη βλάβη σε κάποιον, είτε σωματικά είτε ψυχολογικά. Συχνοί καταναγκασμοί: Αποφυγή αιχμηρών ή επικίνδυνων αντικειμένων ή υπερβολική προσοχή κατα τη χρήση τους, προσπάθεια ανάλυσης των σκέψεων, αναζήτηση καθησυχασμού και επιβεβαίωσης οτι δεν θα κάναμε ποτέ κάτι τέτοιο, αποφυγή μερών και καταστάσεων που μπορεί να πυροδοτήσουν τις ανησυχίες μας.
• Ψυχαναγκασμοί υπερβολικής ευθύνης: Φόβοι οτι από δική μας απροσεξία ή αμέλεια μπορεί να προκαλέσουμε μια τραγωδία, όπως πυρκαγιά, έκρηξη, ηλεκτροπληξία, διάρρηξη κ.λ.π. Συχνοί καταναγκασμοί: Επαναλαμβανόμενοι έλεγχοι σε ηλεκτρικές συσκευές, διακόπτες, πίνακες ελέγχου, πόρτες, κλειδαριές κ.λ.π.
• Ψυχαναγκασμοί υγείας: Φόβοι οτι έχουμε ή οτι θα πάθουμε μια σοβαρή ασθένεια. Συχνοί καταναγκασμοι: Έλεγχος του σώματος για σημάδια και συμπτώματα, υπερβολική αναζήτηση στο ίντερνετ για συμπτώματα και ασθένειες, έντονη αναζήτηση καθησυχασμού από γιατρούς ή κάνοντας εξετάσεις ή για άλλους, έντονη αποφυγή εξετάσεων και γιατρών.
• Ψυχαναγκασμοί ηθικής / θρησκείας: Έντονη ανησυχία μήπως με κάτι που κάναμε ή είπαμε, βλασφημήσαμε ή προσβάλαμε τα Θεία, φόβοι οτι αμαρτάνουμε χωρίς να το καταλαβαίνουμε, εισβολικές ανεπιθύμητες εικόνες και σκέψεις με βλάσφημο περιεχόμενο, αμφιβολίες οτι ασκούμε ανεπαρκώς τα θρησκευτικά καθήκοντα. Συχνοί καταναγκασμοί: Καταναγκαστική προσευχή (με στόχο δηλαδή να μειώσει τη δυσφορία), αποφυγή μερών που μπορεί να ενεργοποιήσουν τους φόβους (π.χ. εκκλησίες), υπερβολική ενασχόληση και ανάλυση των συμπεριφορών και των σκέψεων .
• Ψυχαναγκασμοί σεξουαλικού προσανατολισμού: Φόβοι μήπως αλλάξει ο σεξουαλικός μας προσανατολισμός, έντονη ανησυχία μήπως κατα βάθος είμαστε ομοφυλόφιλοι και δεν το ξέρουμε (ή αντίστοιχα για τους ομοφυλόφιλους, μήπως είναι ετεροφυλόφιλοι), εισβολικές εικόνες και σκέψεις με περιεχόμενο σχετικό με τους φόβους για τον προσανατολισμό. Συχνοί καταναγκασμοί: Συχνοί έλεγχοι για το άν μας ελκύουν σεξουαλικά άτομα του φύλου προτίμησης, προσπάθειες καθησυχασμού οτι δεν μας ελκύουν άτομα του ίδιου φύλου, οι οποίες περιλαμβάνουν συχνά και πειραματισμούς και τεστ για να σιγουρευτούμε, συχνή αναζήτηση επιβεβαίωσης από οικεία άτομα.
• Ψυχαναγκασμοί παιδοφιλίας: Φόβοι οτι μπορεί να μας ελκύουν σεξουαλικά τα παιδιά, οτι μπορεί να γίνουμε παιδόφιλοι, οτι μπορεί άθελά μας να «αγγίξαμε» ένα παιδί με διφορούμενο τρόπο, εισβολικές εικόνες και σκέψεις που αφορούν τα παιδιά. Συχνοί καταναγκασμοί: Αναζήτηση για σημάδια σεξουαλικού ερεθισμού όταν είναι κοντά μας παιδί ή όταν έρχονται στο μυαλό οι σκέψεις, αποφυγή στο να πλησιάσουμε ή να αγγίξουμε παιδιά (συμπεριλαμβανομένων και των δικών μας), υπερβολική ανασκόπηση των σκέψεων και αναζήτηση καθησυχασμού οτι δεν ισχύει ο φόβος μας.
• Ψυχαναγκασμοί σχέσης: Φόβοι οτι είμαστε με μία μη ιδανική σχέση, οτι μπορεί να μην αγαπάμε τον / την σύντροφό μας, αμφιβολίες για το αν διαλέξαμε τον σωστό άνθρωπο για σύντροφο. Συχνοί καταναγκασμοί: Συνεχείς έλεγχοι και δοκιμασίες για να βεβαιωθούμε οτι νιώθουμε αγάπη, αποφυγή καταστάσεων που μπορεί να πυροδοτήσουν τον φόβο μας (π.χ. το να αρραβωνιαστούμε, ή να προσπαθήσουμε για ένα παιδί), υπερβολική ανασκόπηση και «ψείρισμα» των χαρακτηριστικών της σχέσης και του/της συντρόφου μας.
• Ψυχαναγκασμοί υπερ-συνειδητότητας: Έντονη εστίαση σε ημι-αυτόματες λειτουργίες του οργανισμού μας όπως αναπνοή, κατάποση, ανοιγόκλεισμα των ματιών, περπάτημα κ.λ.π., φόβος οτι δεν θα μπορέσουμε να στρέψουμε αλλού την προσοχή μας. Συχνοί καταναγκασμοί: Υπερβολική προσπάθεια να στρέψουμε αλλού την προσοχή μας, έλεγχος για το που είμαστε συγκεντρωμένοι, αναζήτηση καθησυχασμού για τα συμπτώματα.

Ο βασικός κύκλος της ΨΚΔ, είναι σε γενικές γραμμές ο εξής: εισβάλει στο μυαλό μας μια σκέψη που περιέχει ένα απειλητικό ενδεχόμενο, το μυαλό μας την υπερεκτιμά και την κρίνει ως πολύ σημαντική και ως απάντηση δημιουργεί έντονο άγχος και δυσφορία και για να απαλλαγούμε από αυτά τα συναισθήματα, κάνουμε κάποιον καταναγκασμό, με σκοπό να σιγουρευτούμε οτι δεν θα συμβεί αυτό που φοβόμαστε. Αυτή η συμπεριφορά όμως, δίνει στο μυαλό μας το μήνυμα οτι για να ασχοληθήκαμε με τη σκέψη αυτή, τότε μπορεί όντως να υπήρχε ο κίνδυνος, άρα το άγχος ήταν δικαιολογημένο, άρα θα ξαναφέρει τη σκέψη με την πρώτη ευκαιρία. Κατα συνέπεια, θα ξαναέρθει το άγχος και η δυσφορία, ωθώντας μας να κάνουμε κι άλλο καταναγκασμο. Κι έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος ο οποίος αυτοσυντηρείται και κρατάει «ζωντανή» τη διαταραχή. Να σημειωθεί, οτι τα άτομα που υποφέρουν από την συγκεκριμένη διαταραχή, αντιλαμβάνονται ως ένα βαθμό οτι οι σκέψεις και ο φόβος που έρχονται στο μυαλό τους έχουν υπερβολικό χαρακτήρα, όμως δημιουργείται έντονο αίσθημα αμφιβολίας, καθώς και η ανάγκη να εξαλείψουν οποιαδήποτε αβεβαιότητα γύρω από το θέμα που τους απασχολεί.

Ας δούμε και ένα παράδειγμα:

Οδηγάς το βράδι, γυρνώντας από τη δουλεια. Όλα φαίνονται καλά, είσαι χαλαρός και ήρεμος. Μέχρι που πατάς μια λακούβα στο δρόμο και συνειδητοποιείς οτι δεν είσαι εντελώς συγκεντρωμένος στην οδήγηση. Ξαφνικά στο μυαλό σου ξεπροβάλλει η σκέψη «μήπως αυτό το τράνταγμα συνέβη επειδή χτύπησα κάποιον και δεν το κατάλαβα;». Αμέσως νιώθεις άγχος και σε πλημμυρίζει η αμφιβολία. Η πρώτη απάντηση που δίνεις, είναι «αποκλείεται». Αλλα ένα μέρος του μυαλού σου λέει «κι αν όντως χτύπησες κάποιον;» Το άγχος γίνεται πιό έντονο και τελικά γυρνάς και ξαναπερνάς από το ίδιο σημείο. Βλέπεις οτι δεν συνέβη τίποτε, καθησυχάζεσαι και επιστρέφεις στο σπίτι. Το μυαλό σου όμως έχει «κουρδιστεί» στην αμφιβολία και σε κάθε διαδρομή που θα κάνεις στο εξής, το μυαλό σου θα είναι σε ετοιμότητα να φέρει άγχος και δυσφορία, γιατί πλέον θεωρεί οτι το να χτυπήσεις κάποιον και να μην το καταλάβεις, αποτελεί ανοιχτό και αρκετά πιθανό ενδεχόμενο.

Κι ακόμη ένα:

Γυρνάς στο σπίτι από το νοσοκομείο, όπου είχες πάει να επισκεφτείς έναν συγγενή σου. Ξαφνικά έρχεται αυτόματα η σκέψη οτι μπορεί να ήρθες σε επαφή με μικρόβια που είναι επικίνδυνα. Το άγχος κάνει την εμφάνισή του και παρ’ότι θυμάσαι οτι έπλυνες τα χέρια σου, το άγχος δεν υποχωρεί. Και πας να ξαναπλυθείς, λίγο πιο σχολαστικά αυτή τη φορά και νιώθεις καθησυχασμένος. Όμως, το μήνυμα που έλαβε το μυαλό σου, είναι οτι παρα τρίχα γλίτωσες τον έμπολα ή την ηπατίτιδα, και αυτό μόνο και μόνο επειδή σε ανάγκασε με το άγχος να ξαναπλυθείς. Στο εξής, θα σε πιέζει με κάθε ευκαιρία να πλένεσαι σχολαστικά, για να μην φτάσεις τόσο κοντά στην υποτιθέμενη απειλή. Κι αυτό το πετυχαίνει με το να κάνει τις σκέψεις πολύ έντονες και πιστευτές, καθώς και με το να σε κάνει να νιώθεις τρομερή δυσφορία με τις σκέψεις αυτές.

Ένα βασικό χαρακτηριστικό της ΨΚΔ, είναι το οτι το περιεχόμενο των σκέψεων, η απειλή δηλαδή, είναι σχετικά απίθανο να συμβεί, αλλά όχι εντελώς παράλογο. Έτσι, ο πάσχων εστιάζει στην πολύ μικρή πιθανότητα που ρεαλιστικά φέρει η σκέψη, αλλά το άγχος και η δυσφορία, καθώς και ένα σετ μή ρεαλιστικών πεποιθήσεων που έχει, κάνουν την πιθανότητα να φαίνεται τεράστια. Στη συνέχεια, οι στρατηγικές αποφυγής και οι καταναγκασμοί, χρησιμοποιούνται από το μυαλό του ως «αποδείξεις» για την χρησιμότητα του άγχους, εδραιώνοντας το αίσθημα απειλής που τον διακατέχει και εξαναγκάζοντας σε περισσότερες αποφυγές και πιο έντονους καταναγκασμούς. Στην πραγματικότητα, αυτό που απαιτεί πλέον το μυαλό, είναι η απόλυτη σιγουριά οτι δεν θα συμβεί ποτέ η αιωρούμενη απειλή που περιέχουν οι σκέψεις. Σε αυτό το σημείο, μπορείτε να ανατρέξετε στο κείμενο για την Κρίση Πανικού, όπου περιγράφεται ο μηχανισμός ανατροφοδότησης του άγχους και ισχύει με παρόμοιο τρόπο και για την ΨΚΔ.

Ένα κοινό χαρακτηριστικό που υπάρχει συχνά στα άτομα με ΨΚΔ, είναι η ανάγκη να έχουν τον έλεγχο των σκέψεων και των συναισθημάτων τους και με την έλευση της διαταραχής, αισθάνονται οτι πλέον έχουν χάσει αυτό τον έλεγχο κι έτσι μπαίνουν σε ξέφρενες προσπάθειες να φιλτράρουν τις σκέψεις τους και να ελέγξουν τα συναισθήματά τους, κάτι που δεν μπορεί να συμβεί, καθώς οι ψυχαναγκαστικές σκέψεις είναι αυτόματες, δηλαδή δεν έχουμε κανέναν συνειδητό έλεγχο στο άν θα εμφανιστούν, όπως και στο τι θα περιέχουν. Σαν συνέπεια, η προσπάθεια ανάκτησης του ελέγχου με καταναγκασμούς και αποφυγή, δημιουργεί το παράδοξο φαινόμενο, να νιώθουν οτι όλο και απομακρύνονται από το στόχο αυτό. Αυτό συμβαίνει διότι στην πραγματικότητα, ποτέ δεν έχασαν τον έλεγχο, απλά ερμηνεύουν την αβεβαιότητα και το άγχος ως απώλεια ελέγχου.

Ένα άλλο μοτίβο που συμβαίνει συχνά, κυρίως ως καταναγκασμός, είναι η πεποίθηση οτι για την όλη κατάσταση, ευθύνεται ένα μεμονωμένο συμβάν, το οποίο εάν το ανακαλύψουμε και το διαχειριστούμε, θα καταφέρουμε να βρούμε τη λύση στο πρόβλημα που μας βασανίζει και θα ανακουφιστούμε από το έντονο άγχος μια και καλή. Δυστυχώς, η ΨΚΔ είναι αρκετά πιο πολύπλοκη και δεν λειτουργεί με αυτό τον τρόπο, δεν έχει δηλαδή μια και μόνο αιτία η οποία αν εντοπιστεί και «διορθωθεί» γινόμαστε καλά. Στην ουσία όλη αυτη η διαδικασία αναζήτησης λειτουργεί σαν καταναγκασμός και συντηρεί την διαταραχη.

Κάτι άλλο που πολλές φορές συναντάμε στην διαταραχή αυτή, είναι η «ευαισθησία» που αναπτύσσει το μυαλό μας στο να ανακαλύπτει αφορμές και καταστάσεις οι οποίες πυροδοτούν τους ψυχαναγκασμούς. Για παράδειγμα, κάποιος που έχει ψυχαναγκασμούς σχετικά με την υγεία του, «εντοπίζει» σημάδια πάνω του που τα ερμηνεύει ως επικίνδυνα, όπως τσιμπήματα ή ενοχλήσεις στο σώμα, κάτι το οποίο πάντα συνέβαινε, απλά λόγω της διαταραχής, το μυαλό του πλέον τα ερμηνέυει σαν ανησυχητικά σημάδια. Επίσης, πάλι λόγω της υπερεστίασης των αισθήσεων, είναι αρκετά συχνό, το να δημιουργεί το ίδιο το μυαλό μας αντίστοιχες σωματικές αισθήσεις που με τη σειρά τους ερμηνεύονται ως επιβεβαίωση της απειλής. Γενικά, μπορούμε να πούμε οτι στην συγκεκριμένη διαταραχή, αυτό που βιώνει ο πάσχων, είναι μια αίσθηση οτι βρίσκεται διαρκώς σε μια ομηρία από το ίδιο του το μυαλό, και όσο προσπαθεί να ξεφύγει, τόσο βαθύτερα εισχωρεί σε αυτή την κατάσταση.

Επίσης, πολύ συχνά, λόγω του περιεχομένου των σκέψεων, τα άτομα με ΨΚΔ, νιώθουν συχνά ενοχές ή έντονη ντροπή, κάτι που τους αποτρέπει από το να το συζητήσουν με τους δικούς τους ανθρώπους ή ακόμα και απο το να ζητήσουν βοήθεια, φοβούμενοι οτι οι άλλοι θα τους επικρίνουν, θα τους αποπάρουν ή οτι θα χάσουν την εκτίμηση. Στην πραγματικότητα, οι ψυχαναγκαστικές σκέψεις δεν δείχνουν κάτι για το ποιόν του ατόμου που πάσχει, δεν το χαρακτηρίζουν σε καμία περίπτωση, ούτε σημαίνει οτι είναι κρυφές τους επιθυμίες ή παρορμήσεις.

Θεραπεία

Όσο βασανιστική και δύσκολη είναι η Ψυχαναγκαστική Καταναγκαστική διαταραχή, αν πάσχετε εσείς ή κάποιος δικός σας από αυτή, δεν είστε καταδικασμένοι να υποφέρετε για όλη σας τη ζωή. Η ΨΚΔ είναι μια διαχειρίσιμη και θεραπεύσιμη κατάσταση. Η αποτελεσματικότερη θεραπεία για την ΨΚΔ, είναι η γνωστική συμπεριφορική ψυχοθεραπεία, η οποία κυρίως εστιάζει στην αλλαγή του τρόπου σκέψεως και των πεποιθήσεων που σχετίζονται με τους ψυχαναγκασμούς και την τροποποίηση των δυσλειτουργικών συμπεριφορών που την συντηρούν, σε συνδιασμό με την τεχνική της Έκθεσης και αποφυγής Καταναγκασμών, μία διαδικασία που αποσκοπεί στην αποσύνδεση του άγχους και της δυσφορίας από τις ψυχαναγκαστικές σκέψεις. Επίσης, αποτελεσματική είναι και η φαρμακευτική αγωγή, συνήθως με εκλεκτικούς αναστολείς επαναπρόσληψης Σεροτονίνης (SSRI), δηλαδή αντικαταθλιπτικά. Ο συνδιασμός της ψυχοθεραπείας με την φαρμακευτική αγωγή είναι η πιο ενδεδειγμένη θεραπευτική παρέμβαση. Υπάρχουν κι άλλες μορφές θεραπείας, αλλά ερευνητικά οι παραπάνω είναι αυτές που έχουν τα καλύτερα αποτελέσματα.

Στο δεύτερο μέρος, θα αναφερθώ εκτενέστερα στην θεραπεία και τις αιτίες της διαταραχής, και θα παραθέσω τρόπους και τεχνικές αυτοβοήθειας για τη διαχείριση της κατάστασης, σε περίπτωση που δεν υπάρχει δυνατότητα πρόσβασης σε ειδικό.

Για οποιαδήποτε απορία ή ερώτηση, μην διστάσετε να επικοινωνήσετε μαζί μου.